فرهنگ ایران باستان و تاثیر آن در شکل گیری باغ ایرانی

 براساس اسناد و مدارک باقی مانده تاریخچه باغ های قدیمی ایران به حدود سه قرن قبل از میلاد می رسد و متاسفانه قبل از آن آثار بقایا و متونی در دست نیست . برخی بر این عقیده اند که نخستین پردیس ها در شوش ساخته شده و در دوران بعد به حد اعلای درجه زیبایی رسیده اند. ( بقایی و امیرخانی، 1388: 19 )

پردیس لغتی است ماخد از زبان مادی (پارادتزا) به معنی باغ و بوستان و از همین لغت است . پالیز فارسی و فردوس (معرب) . این واژه که در اوستا دوبار بکار برده شده از دو جز ترکیب یافته، یکی pairi  به معنی پیرامون دیگر daeza به معنای انباشتن و دیوار کشیدن بوده است که بر روی هم به معنای درختکاری و گلکاری پیرامون ساختمان می باشد. این واژه در پهلوی پالیز شده و در فارسی دری هم به کار رفته است هرچند پالیز امروزه برای سبزیکاری و و کشتزار خیار و هندوانه و خربزه استفاده می شود . لازم به ذکر است اینگونه باغ ها در یونان آن روز وجود نداشت مردم آن سامان و دیگر کشورها را جالب به نظر آمد و همان واژه فارسی را نیز به کار بردند. امروزه این وازه در زبان یونانی به صورت paradeisos به معنی باغ، در زبان فرانسه به صورت paradise به معنی بهشت به کار برده می شود. ( نعیما، 1395: 16 )

در ایران کهن ، باغ را اغلب بوستان با بستان می نامند. این کلمات در اشعار سعدی نیز آمده است . اما باد اذعان کرد که متداول ترین کلمه در میان مردم ایران باغ است ( که در کتاب ویلبر آن را در ریشه عربی می داند اما امروزه ثابت شده است که فارسی اصیل می باشد) . باغ را با برخی پیشوند ها پسوند ها نیز تعریف می کنند مانند باغچه به معنای باغ یا بوستانی که آن را به چند قسمت قسیم کرده اند و یا باغبان به معنای پرستار باغ ( نیوتن ویلبر، 1383 ، ص 22)

باغسازی برآمده از فرهنگ، چون هر پدیده دیگری که در چهارچوب های فرهنگی شکل می گیرد، جلوه های خود را در وجوه گوناگون فرهنگ و هنر سرزمینش بر جای می گذرد. این تاثیرات در حوزه فرهنگی، بیش از هر چیز در ادبیات و شعر پارسی ، معماری و هنر های ایرانی به چشم می خورد. از این رو که باغ در شعر فارسی از دیرباز، اهمیت و جایگاه خاص خود را داشته است. چه در اشعار فردوسی، منوچهری و نظامی که بیشتر اشعاری توصیفی و تصویری هستند و بالطبع اطلاعات روشن را در ارتباط با شکل و نوع باغ بدست می دهند و چه در اشعار متاخرتر همچون اشعار حافظ و سعدی که کاربرد استعاری از باغ بیشتر به چشم می خورد که این موضوع البته خود گسترده توجه به باغ را نیز می نمایند ( دانش فر و صدیق ، 1392 ، ص 66)

نقش برخی از قالی ها در ایران بیان کننده این موضوع می باشد که باغ ها مورد توجه خاص ایرانیان بوده و از اهمیت خاصی برخوردار می باشد به طور مثال در طرح قالی بهارستان که یکی از معروفترین قالی های ایران می باشد به اهمیت خاص این موضوع اشاره دارد. ( دانش فر و صدیق ، 1392 ، ص 57)

سه هزار سال پیش از میلاد در سرزمین ایلام بیشه های مقدسی وابسته به معبدهای ایلامی وجود داشته که در این مجموعه قلعه خارج از شهر واقع بوده و آن را عنصری پاک و مقدس می دانستند لکن آیینی چون دین ایلامیان که طبیعت گرا بوده و عناصر طبیعت را مورد تقدیس قرار می داده است وقتی شهر در پایین است در منظر مقابل آن در بالا ، یک چشم انداز طبیعی وجود دارد. ( بقایی و امیرخانی، 1388: 20 ) هخامنشیان (330-550 قبل از میلاد) نام دودمانی پادشاهی پیش از اسلام است. باغ های هخامنشی دارای طرح های مستطیل دقی با خیابان ها و درختان متقاطع بودند. در تخت جمشید منظر متجلی به خوبی با طبیعت تلفیق شده است به عبارتی معماری هخامنشی علاوه بر ساییدن به سوی آسمان ، با زمین و چشم انداز آن در ارتباط است بدیهی است بستر فرهنگی تخت جمشید در عهد باستان، بهترین همگونی و سازش را با ارزش های طبیعی مکان داشته است. ساسانیان خاندان شاهنشاهی ایرانی در سال های 224 تا 651 میلادی بودند. باغ در عصر شاهنشاهی ساسانیان نیز بر پایه اصول گذشته شکل می گیرد. ترکیب هندسی منظرم ، میان آسه اصلی، خیابان های عمود بر هم و کرت های راست گوشه و باغ های بسیار وسیع بودند. ( بقایی و امیرخانی، 1388: 22 )

طرح باغ های ایرانی و ساختمان های آن غالباً آمیزه ای است از سبک معماری و باغ سازی پیش از اسلام و شیوه معماری سده های بعد که ویژگی های کلی معماری ایرانی را داراست و با نام معماری اسلامی شناخته می شود و برخی تاثیرات که از معماری و باغ سازی کشورهای دیگر پذیرفته است . بایسته است در اینجا به این نکته اشاره شود که معماری و چگونگی خیابان بندی و درختکاری و گلکاری باغ های ایرانی در دوره اسلامی تاثیر چندانی از اعراب مهاجر به ایران نداشته بلکه همراه با گسترش نفوذ نیروهای اسلامی، این هنر ایرانی تا سرمین های دوردست هم نفوذ یافته و از شبه قاره هند تا سرزمین اسپانیا کشیده شده است. ( نعیما، 1395: 15 )